Apocalypto: Historische feiten of Hollywood-fictie?


12 januari 2007, Door: Sebastiaan Roeling

Op 11 januari 2007 verscheen de nieuwe film van Mel Gibson over de Oude Maya-cultuur in de Nederlandse bioscopen.

De film begint met een citaat dat stelt dat een beschaving pas van buitenaf kan worden veroverd als hij van binnenuit is vernietigd. In de laatste scčne ziet men dat de eerste Spaanse conquistadores samen met een priester arriveren om de ‘bijgelovige’ Maya’s kennis te laten maken met het ‘enige ware geloof’. Mel Gibson stelt dus duidelijk dat de Maya’s gedoemd waren veroverd te worden omdat zij zichzelf al op gewelddadige wijze hadden vernietigd. Het is daarom niet vreemd dat veel hedendaagse Maya’s beledigd zijn en zich gediscrimineerd voelen. Men moet niet vergeten dat de onderdrukking van de Maya’s door de blanke minderheid nog niet zo lang geleden op grote schaal werd gesteund door verschillende regeringen in hun geboortelanden (met name Guatemala waar tot 1996 een burgeroorlog woedde die circa 300.000 Maya’s het leven kostte).

De film zelf is een spectaculaire thriller geďnspireerd door de Oude Maya’s, niet meer en niet minder. In de film worden de Maya’s afgeschilderd als vreedzame jager-verzamelaars enerzijds en wrede bloeddorstige moordenaars anderzijds. Beide visies zijn historisch gezien onjuist, maar voor Hollywood zijn uitersten een noodzaak om een interessante film te maken. Vanuit de ogen van een archeoloog of antropoloog is het echter een gemiste kans dat er niet meer aandacht is besteedt aan de wetenschappelijke prestaties, zoals de astronomische kennis of het hiërogliefenschrift, en het sociale aspect van de Maya- maatschappij. Het was echter te verwachten dat deze aspecten van de Maya maatschappij in een Hollywood-film niet aan de orde zouden komen, het is tenslotte een thriller en geen documentaire.

Meerdere aspecten van de film komen niet overeen met wat wij vandaag de dag over de Oude Maya’s weten. De belangrijkste tegenstellingen worden hieronder uiteengezet. U bent gewaarschuwd: De volgende alinea’s bevatten bepaalde details van het verhaal.

Nadat Jaguar Paw (de hoofdfiguur uit de film) gevangen is genomen hoort hij voor het eerst over huizen van steen, hij moet enkele dagen lopen voordat ze bij de stad arriveren, aan zijn ogen is te zien dat hij in een voor hem onbekende wereld terecht is gekomen. In werkelijkheid zat er gedurende de Klassieke periode nooit meer dan 20 kilometer regenwoud tussen twee Maya-steden, sommige steden waren echter wel reeds verlaten. Het is dus onwaarschijnlijk dat Jaguar Paw voor het eerst huizen van steen ziet en al helemaal dat hij er nog nooit van had gehoord. Vooral omdat in de loop van de film blijkt dat hij goed de weg weet te vinden in ‘zijn’ regenwoud.

Wanneer Jaguar Paw de buitenwijken van de stad binnenkomt is het een grote vervuilde bende, vol met wrede, zieke en hongerige mensen. Het was de eerste Spaanse conquistadores echter opgevallen dat de Maya-steden, ondanks de grootte zeer georganiseerd en schoon waren. Hoewel de stad in de film op dat moment in grote nood verkeert door de falende gewassen, zal dit geen gebruikelijk stadsbeeld zijn geweest voor een Maya-stad.

In de film worden op grote schaal mensenoffers gebracht aan de goden. Hoewel de Oude Maya’s zeker mensenoffers brachten en ook oorlogen voerden om krijgsgevangenen voor dit doel te verzamelen is het nooit aangetoond dat er op zo’n grote schaal mensen werden geofferd zoals in de film te zien is.

Wanneer Jaguar Paw niet langer nodig is als offer (de honger van Kukulkan is gestild) verteld de hogepriester dat ze hem en de andere gevangenen maar moeten laten gaan. De krijgers die de mannen gevangen hadden genomen laten ze echter niet zomaar gaan, maar willen hen op een sadistische manier afslachten. Deze krijgers geven geen juist beeld van de maatschappij van de Oude Maya’s. Moorden was juist een doodzonde die zwaar gestraft werd. Natuurlijk zullen er sadistische en bloeddorstige krijgers geweest zijn onder de Maya’s, net zo goed als dat er moordenaars onder de Europeanen, Afrikanen en Aziaten te vinden zijn.

Tijdens zijn vlucht struikelt Jaguar Paw letterlijk over een groot massagraf. Hoewel er wel een enkele keer een graf met meerdere vermoorde mensen is aangetroffen, zijn er van de Oude Maya’s geen massagraven bekend van een dergelijke omvang. Ook is nooit aangetoond dat het creëren van massagraven een gebruikelijke manier was om van de geofferde lichamen af te komen. De enige daadwerkelijke massagraven die men bij de Maya’s heeft aangetroffen zijn de heilige cenote in Chichen Itza (die honderden jaren lang is gebruikt als offerplaats en dus vol lag met skeletten) en een bij de Maya-stad Cancuen.

Gebaseerd op de architectuur in de stad, het politieke systeem en de grote droogte die in het rijk heerst, lijkt de film zich af te spelen in de 9de eeuw. Het is daarom historisch onjuist dat aan het eind van de film de Spanjaarden arriveren, deze verschenen immers pas 600 jaar later.

Het zou echter onterecht zijn om de film in zijn geheel vanuit een negatief daglicht te zetten. Er zijn ook zeker interessante aspecten in de film die aandacht verdienen.

Zo is het lovenswaardig dat in de film gesproken wordt in een Maya dialect (in dit geval het Yukatec Maya). Overigens dient opgemerkt te worden dat dit allerminst een dode taal is zoals door andere recensenten wordt beweerd. De kleding van de gewone bevolking, krijgers en adel geven een mooi beeld van hoe deze bevolkingsgroepen er uit gezien moeten hebben gedurende de Klassieke periode. Het is opvallend met hoeveel kleine details rekening is gehouden.

Ook de wijze waarop het kalksteen verbrand wordt en Jaguar Paw tijdens zijn vlucht een groep mannen aanvalt met een bijennest (een oude oorlogstactiek van de Oude Maya’s) is opvallend. Zoals eerder vermeld heeft de stad een typische architectuur uit de Klassieke Periode en plaatst het het verhaal van de film in de Peten regio (in het noorden van het huidige Guatemala). Het is interessant om te zien hoe deze bouwwerken er vroeger uitgezien moeten hebben (beschilderd en ongehavend).

Het is goed mogelijk dat deze film grote gevolgen heeft voor de kijk op de Oude Maya’s. De film zal wellicht bij een aantal mensen de interesse wekken om zich meer in de daadwerkelijke Maya-culturen te  verdiepen. Het overgrote deel van de bezoekers zal echter met een verkeerd beeld van de Maya-cultuur naar huis gaan. En juist dat verkeerde beeld proberen de vele archeologen, antropologen en hedendaagse Maya’s te veranderen door mensen de waarheid te leren.